Hoe uitdagingen in executieve functies gedrag beïnvloeden
Executieve functies en gedrag in de klas: zo begrijp je wat er echt speelt
Waarom vertoont een leerling bepaald gedrag in de klas?
Waarom lijkt het alsof sommige kinderen niet willen luisteren, terwijl ze het eigenlijk wel willen?
Steeds vaker wordt duidelijk: gedrag en executieve functies zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.
In dit blog lees je hoe executieve functies gedrag beïnvloeden en wat jij als leerkracht kunt doen om leerlingen beter te ondersteunen.
Wat zijn executieve functies (en waarom zijn ze zo belangrijk)?
Executieve functies helpen kinderen om hun gedrag en leren aan te sturen. Denk aan:
- plannen en organiseren
- starten met een taak
- omgaan met emoties
- aandacht vasthouden
- impulsen beheersen
Deze vaardigheden ontwikkelen zich nog volop bij kinderen en jongeren. Dat betekent:
→ gedrag dat lastig lijkt, is vaak een teken dat een vaardigheid nog in ontwikkeling is.
Gedrag in de klas begrijpen: kijk verder dan ‘niet willen of lui zijn’
In de praktijk zien we vaak gedrag zoals:
- niet beginnen aan werk
- snel boos worden
- afgeleid zijn
- spullen kwijt zijn
- door de klas roepen
Het is verleidelijk om dit te zien als “niet willen”.
Maar als je kijkt door de bril van executieve functies, zie je iets anders:
→ de leerling kan het nog niet goed genoeg.
Dit inzicht verandert je aanpak. In plaats van corrigeren, ga je begeleiden en vaardigheden aanleren.
Waarom executieve functies gedrag beïnvloeden
1. Het brein is nog in ontwikkeling
De prefrontale cortex (het ‘regelcentrum’ van het brein) ontwikkelt zich tot ver na de puberteit. Leerlingen zijn dus letterlijk nog aan het leren hoe ze hun gedrag sturen.
2. Stress blokkeert denken
Bij stress schakelt het denkende deel van het brein tijdelijk uit.
Gevolg:
- minder overzicht
- minder controle
- meer impulsief gedrag
3. Vaardigheden hangen samen
Moeite met aandacht? Dan vaak ook moeite met:
- taakinitiatie
- doorzetten
- organiseren
Executieve functies werken als een team.
4. Aangeleerde hulpeloosheid
Als iets vaak niet lukt, denkt een leerling:
→ “Ik kan dit niet.”
Dat zie je terug in vermijden, opgeven of frustratie.
Overzicht: executieve functies en zichtbaar gedrag
Emotieregulatie
Wat zie je?
- snel boos of gefrustreerd
- emotionele uitbarstingen
- dichtklappen
Wat helpt?
- gevoelens benoemen
- ademhaling en ontspanning
- vaste check-ins
Taakinitiatie
Wat zie je?
- niet beginnen
- uitstellen
- blijven nadenken
Wat helpt?
- kleine stappen maken
- starten met één eerste actie
- duidelijke instructies
Reactie-Inhibitie
Wat zie je?
- door de klas roepen
- handelen zonder nadenken
- moeite met wachten
Wat helpt?
- stop – denk – doe oefenen
- voordoen (modelen)
- reflectie achteraf
Volgehouden aandacht
Wat zie je?
- snel afgeleid
- niet luisteren
- fouten maken
Wat helpt?
- korte taken
- beweging tussendoor
- visuele ondersteuning
Organisatie
Wat zie je?
- spullen kwijt
- rommelige werkplek
- deadlines missen
Wat helpt?
- routines
- planners gebruiken
- dagelijks opruimen
Flexibiliteit
Wat zie je?
- moeite met veranderingen
- vastlopen
- snel opgeven
Wat helpt?
- meerdere oplossingen bedenken
- omgaan met fouten
- voorbereiden op veranderingen
Werkgeheugen
Wat zie je?
- stappen vergeten
- instructies niet volgen
Wat helpt?
- opdelen van taken
- visuele stappenplannen
- opschrijven
Doelgericht doorzetten
Wat zie je?
- snel opgeven
- niet afmaken
Wat helpt?
- kleine doelen
- succeservaringen
- positieve zelfspraak (zie de gratis downloads) ↪
→ Meer weten over executieve functies? Bekijk hier. ↪
Werkt straffen bij gedragsproblemen?
Een belangrijke vraag in het onderwijs.
Het korte antwoord:
→ niet als het probleem een vaardigheidstekort is.
Een leerling leert niet plannen door straf.
Niet organiseren door een reprimande.
Wat helpt wel:
- vaardigheden expliciet aanleren
- samen oefenen
- structuur bieden
Consequenties kunnen nodig zijn, maar zijn niet de oplossing voor het onderliggende probleem.
Hoe help je leerlingen executieve vaardigheden ontwikkelen?
Dit zijn de belangrijkste uitgangspunten:
- Maak vaardigheden expliciet
Leg uit wat plannen, starten of doorzetten betekent. - Oefen in kleine stappen
Grote taken → kleine, haalbare acties. - Herhaal en blijf oefenen
Nieuwe vaardigheden hebben tijd nodig. - Geef succeservaringen
Zelfvertrouwen groeit door kleine overwinningen. - Werk vanuit relatie
Een leerling leert beter als hij zich gezien voelt.
→ Bekijk praktische oefeningen voor in de klas ↪
Tot slot: kijk anders, zie meer
Wanneer je gedrag bekijkt door de bril van executieve functies, verandert er iets fundamenteels.
Je ziet niet alleen:
→ wat er misgaat
Maar ook:
→ wat een leerling nog nodig heeft om te groeien
En precies daar ligt jouw invloed als leerkracht.
Herken je dit in jouw klas?
Je bent niet de enige. Veel leerkrachten lopen hier dagelijks tegenaan.
Weet: executieve vaardigheden zijn te ontwikkelen. Met de juiste aanpak lukt dat al.